Orkestra nedir?

Çeşitli müzik aletlerinin bir araya gelmesiyle kurulan topluluğa denir. Eski Yunancada «dans etmek» anlamına gelen «orkestra» den türemiş bir kelimedir. Dans, koro ve çalgı toplulukların bulunduğu sahne ve seyirciler arasındaki boşluğa bu ad verilirdi. Daha sonra operalarda müzik aletleri toplulukları bu yere yerleştiği için, bütün müzik aletleri topluluklarına aynı ad verilmiştir.

Bugünkü orkestralarda «yaylı», «nefesli» ve «vurma» olarak üç türlü saz bulunur. Büyük ve küçük olmak üzere iki türlü orkestra vardır. «Salon orkestrası», «oda orkestrası» da daha küçük şekilleridir. Birbirlerine benzeyen sazlar genellikle bir arada bulunur. Orkestrayı yöneten sanatçıya «orkestra şefi» denir. Müzikte ulaşılacak en yüksek mevkilerden biridir. Müzik eserlerini orkestranın çalabileceği şekile sokma çalışmalarına da «orkestrasyon» denir.

Dilimize İtalyanca'daki orches­tra sözcüğünden geçen bu sözcük, Eski Yunan'da hem dans etmek anlamında hem de seyirciler ile sahneyi ayıran, koronun yer aldı­ğı bölümün adı olarak kullanılan orkhestra sözcüğünden gelir. Bu sözcük İtalya'da 17. yüzyıl başında, opera şarkıcılarına eşlik eden müzikçiler için kullanılmaya başladı. Yaklaşık 100 kişinin çaldığı ve hemen hemen bütün çalgı türlerinin yer aldığı büyük orkestralara "senfoni orkestrası" adı verilir.

orkestra

Amatör ya da profesyoneller tarafından kon­serler vermek amacıyla kurulmuş orkestralara da "filarmoni orkestrası" denir. Ünlü orkes­tralar arasında Viyana Filarmoni, Amsterdam Concertgebouw, Çek Filarmoni, Bavyera Radyo Senfoni, Berlin Filarmoni, Londra Filarmoni, New York Filarmoni, Chicago Senfoni ve Moskova Devlet Filarmoni orkes­traları sayılabilir. Büyük orkestraların yanı sıra oda müziği toplulukları gibi 20 kişiyi aşmayan küçük orkestralar da vardır.

Yalnızca yaylı çalgılardan oluşan yaylı çalgılar orkestraları da hemen hemen aynı büyüklük­tedir. Müzikal komedilere, balelere ve bazı operalara eşlik eden orkestralar yaklaşık 50-60 kişiden oluşur. Öteki orkestra çeşitleri arasında üflemeli ve vurmalı çalgılardan olu­şan bandolar , hafif müzik or­kestraları ve çok çeşitli çalgının kullanıldığı caz orkestraları sayılabilir . Büyük profesyonel orkestralardan başka, okul or­kestraları ve gençlik orkestraları gibi birçok amatör orkestra da vardır.

Orkestrada kullanılan müzik aletleri

Bugünkü biçimiyle bir senfoni orkestrasında kullanılan müzik aletleri kabaca jüç grupta toplanabilir: Yaylı, üflemeli ve vurmalı çalgı­lar. Keman, viyola, viyolonsel, kontrbas ve arptah oluşan yaylı çalgılar orkestranın yakla­şık üçte ikisini ya da dörtte üçünü oluşturur. Bu grupta yaklaşık 40 keman (birinci ve ikinci kemanlar olmak üzere ikiye ayrılır), 14 viyo­la, 12 viyolonsel, 8 kontrbas, 1 ya da 2 arp bulunur Tahta ve bakır üflemeliler olarak ikiye ayrılan üflemeli çalgılar yaklaşık 25 tanedir. Tahta üflemeli çalgılar flüt, obua, klarnet ve fagot; bakır üflemeliler trompet, korno, trombon, kornet ve tubadan oluşur. Bakır üflemeliler klasik müzikten çok modern mü­zikte kullanılır

Vurmalı çalgılar, sayıca az olmalarına kar­şılık, ses özelliklerinden dolayı güçlü bir etki oluşturur. Bu grupta timbal, zil, üçgen, tef ve davul vardır. Değişik sesli çanlardan oluşan glockenspiel, vibrafon, piyano, çelesta ve ksilofon gibi akortlu vurmalı çalgılar da kullanılır. Piyano klavyeli çalgıların en önemlisi olarak kabul edilmekle birlikte senfoni orkestrasında az kullanılır. orkestra şefinin solunda birinci ve ikinci kemanlar, sağında viyolalar, viyolonseller ve kontrbaslar yer alır. Yaylı çalgıların hemen arkasında ve ortada flüt, obua, pikolo, klar­net ve fagot olmak üzere tiz sesli tahta üflemeli çalgılar; onların arkasında trompet, trombon, korno ve tuba olmak üzere bakır üflemeli çalgılar yer alır.

Vurmalı çalgılar or­kestranın en arkasındadır.Her müzikçinin önünde kendi çalacağı bö­lümün yazılı olduğu partisyon bulunur. Or­kestra şefinin önünde tüm partisyonlar vardır. Orkestra şefi partisyonlara bakarak hangi bölümde kimin çalacağını izler. Partisyonlar her zaman aynı düzendedir. Tiz sesli, tahta üflemeli çalgılar sayfanın başında bulunur. Ardından pes sesliler, trompetler, tubalar ve vurmalı çalgılar gelir. Sayfanın en altında yaylı çalgılar bölümü yer alır.

Orkestra şefi

Bir konser sırasında orkestra şefi ellerinin ve kollarının hareketiyle orkestrayı yönetir. Mü­ziğin hangi hızla çalınacağını, hangi ritmin kullanılacağını, bir çalgının ne zaman yumu­şak ya da canlı çalınması gerektiğini el kol hareketleriyle işaret eder. Bazen baton denen ince bir çubukla müzikçileri yönetir. Konser öncesinde yapılan provalarda bulunarak or­kestranın uyumlu bir biçimde çalışmasını sağ­lar. Konser sırasında önünde duran partisyon­lara baksa da müziği ezbere bilmesi gerekir. Müziğe canlılık veren ve kişilik kazandıran orkestra şefidir. Kari Böhm, Leonard Bern-stein, Herbert von Karajan, Leopold Stokovvski, Rafael Kubelik, Arturo Toscanini, Sir Thomas Beecham, Kiril Petroviç Kondraşin gerek teknikleri, gerek yorumlarıyla 20. yüzyılın önde gelen orkestra şefleridir.

Orkestra, birçok çeşitli enstrümanın birlikte müzik yaptığı, büyüklüğü esere göre değişebilen çalgılar topluluğudur. Dört ana enstrüman grubu bulunur. (Bkz.Orkestra Çalgıları) Bazı eserlerde bir soliste eşlik ederken aynı zamanda koro ile birlikte de kullanılmıştı. Her enstrüman grubunun farklı teknik özellikleri, tınısı ve önemi vardır. Besteci ifade etmek istediği konuyu ya da duyguları bu enstrümanların ses tınılarına veya çalınma tekniklerine göre kendine en yakın şekilde, belirli bir teknik bilgi ve mantık içerisinde kullanır.

Orkestra çalgıları

Orkestra çalgıları ses rengi, yapı ve sesin elde ediliş yöntemine göre dört ana kümeye ayrılırlar.

1. Tahta üflemeli çalgılar
2. Bakır üflemeli çalgılar
3. Vurmalı çalgılar
4. Yaylı çalgılar

Tahta üflemeli çalgılar

1. Flüt (Flauto / Flöte / Flute)
2. Obua (Oboe / Hautbois / Oboe)
3. Klarinet (Clarinetto / Klarinette / Clarinet)
4. Fagot (Fagotto / Fagotte / Bassoon)

Bakır üflemeli çalgılar

1. Korno (Corno / Hörn / Horn)
2. Trompet (Tromba / Trumpette / Trumpet)
3. Trombon (Trombone / Posaune / Trombone)
4. Tuba (Tuba / Tuba / Tuba)

Vurmalı çalgılar

1. Timpani
2. Zil (Piatti)
3. Davul (Grand cassa)
4. Çan (Campana)
5. Piyano (Piano e forte / Klavier / Piano)

Bu grupta birçok vurmalı çalgı vardır.

Telli / Yaylı çalgılar

1. Keman (Violino / Violine / Violin)
2. Viyola (Viola / Bratsche / Viola)
3. Viyolonsel (Violoncello / Violoncelle / Cello)
4. Kontrbass (Contrabasso / Kontrabaß / Contrabass)
5. Arp (Arpa / Harfe / Harp)

Orkestra Düzeni

Orkestralar yukarıda saydığımız enstrümanların farklı sayılarda birleşiminden oluşabilir. Üflemeli çalgıların sayıları genelde birbirine eşittir. 2'şer, 3'er adet kullanılabilir ve bu orkestranın bu sayılara göre adlandırılmasını sağlar. Örnek:İkili orkestrada tahta üflemelilerden 2'şer adet kullanılır. İkili orkestra düzeninde tahta üflemelilerde 2 Flüt, 2 Obua, 2 Klarinet, 2 Fagot ve bakır üflemeliler genel olarak 4 Korno, 2 Trompet, 2 Tenor Trombon ve 1 bas Trombon ile 1 Tuba olarak kullanılır.

Bu düzene göre Timpani ve isteğe bağlı olarak Zil ile Davul kullanılabilinir. Yaylı çalgılar ise nefeslilerin ses gürlüğünü kapatmayacak şekilde kullanılır. 12-14 adet 1.Keman, 10-12 adet 2.Keman, 8-10 Viyola, 7-10 Viyolonsel ve 6-8 Kontrbas olabilir. Genelde bu düzenek içerisinde Arp pek kullanılmaz, fakat bestecinin isteğine göre bu durum değişiklik gösterebilir. Üçlü orkestra da ise tahta üflemeli enstrümanlara birer üye daha eklenir ve diğer gruplarda da artış görülebilir.

Sözlükte "orkestra" ne demek?

1. Yaylı ve üflemeli çalgılar topluluğu.
2. Eski yunan tiyatrolarında, sahne ve seyirciler arasındaki çember biçiminde koro yeri.
3. Kimi tiyatroların birinci katında sahne ya da perdeye en yakın koltuklara verilen ad.

Cümle içinde kullanımı

Butterfly'ı ben orkestrada koltuktan seyrederken sen locada ... idin.
- H. C. Yalçın

Orkestra kelimesinin ingilizcesi

adj. orchestral
n. orchestra, band
Köken: Fransızca

Son eklenenler